Wringer op de mandibak. De eerste inrichting van de V.G.L.O.-school in Hapert

Van de week stonden er een paar foto's met oud-leerlingen van de voormalige Hapertse V.G.L.O.-school in de Facebook-groep. Reden om alles wat ik daarvan weet eens op een hoop te gooien. Een rommeltje dat ik misschien beter nog even in portefeuille had gehouden maar vooruit.

De onderwijsvorm Voortgezet Gewoon Lager Onderwijs is ontstaan na een wetswijziging in 1942 toen de leerplicht werd verlengd van 12 naar 14 jaar.* Het V.G.L.O. werd weer afgeschaft in 1968 bij de invoering van de Mammoetwet. Het heeft dus niet lang bestaan, het was een noodmaatregel om het probleem van die twee jaar extra op te lossen.

Hoewel ik nog nergens heb gelezen dat het V.G.L.O. uitsluitend voor meisjes bestemd was, lijken er in de praktijk toch echt wel alleen maar meisjes op te hebben gezeten.

In Hapert heeft het tot 1955 geduurd voordat er een V.G.L.O.-school kwam. Uit de stukken valt op te maken dat men bij ons het probleem van de twee jaar extra vóór die tijd heeft proberen op te lossen door op de (lagere) meisjesscholen een 7e en 8e klas in te bouwen. Ook gingen er meisjes naar de Huishoudschool in Eersel, waaronder Willemijntje van Heijst  in 1949, over wie ik hier eerder schreef. Mogelijk gingen sommige naar Bladel waar ook een V.G.L.O.-school was, al weet ik zo gauw niet vanaf wanneer.

Dat was allemaal maar behelpen. Als de Inspecteur van het Lager Onderwijs in maart 1952 informeert of de school nog wel nodig is, schrijft iemand op het gemeentehuis in de kantlijn: "zeer zeker dringend nodig. Met klem verzoeken de stichting van deze school te willen bevorderen."

Contemporaine onderwijskundigen plachten het V.G.L.O. nogal eens weg te zetten als een "parkeerstudie die tot niets opleidde"** De Huishoudscholen overigens ook hoewel dat wél formele beroepsopleidingen waren. Het verschil tussen beide was niet groot. Al die meisjes moesten ineens nog twee jaar door en wat moest je ze anders leren dan... huishouden.***

De Hapertse school was ook formeel een meisjesschool. De volledige benaming luidde Rooms Katholieke Meisjesschool voor Gewoon Voortgezet Lager Onderwijs. De school kreeg meteen - enfin meteen - een eigen pand aan de Provincialeweg 13, een nieuwbouwschool met drie lokalen, een leslokaal, een theorie-lokaal en een huishoudlokaal. De school is (denk ik) op 1 september 1955 in gebruik werd genomen.

Het schoolbestuur werd gevormd door de inderhaast - enfin inderhaast - opgerichte Maria Gorettistichting. Voorzitter was pastoor Zijlmans, secretaris ene Bierens.

Het was een streekschool. Als het al ironisch is dat jaren later in hetzelfde gebouw een protestantse school gehuisvest zou worden dan is het misschien nog wel ironischer dat ook dat een streekschool was. 

De school was voor meisjes uit Hoogeloon, Hapert en Casteren. Een c.a.-school.

Het gros van deze info is afkomstig uit het gemeentearchief en daar zit nooit alles in. Niet eens het leukste. Dat zit altijd ergens anders.**** Vaak bij of in de hoofden van particulieren of in archieven die alleen in theorie bestaan en als ze al bestaan niet in mijn woonkamer staan, zelfs niet in Bladel. Dus moet ik de raadpleging ervan altijd uitstellen tot een moment waarop ik tijd heb en van dat uitstel komt wel eens afstel.*****

Daarom alvast deze preview op ik weet nog niet wat.

De specificatie van de eerste inrichting op foto.

* Ik dacht dat het 1949 was maar het jaartal 1942 komt uit een betrouwbare bron dus het zal wel kloppen.
** José Eijf/Suzanne Hautvast: Een missie in de marge: Dochters van Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart in Nederland en Indonesië 1911-2000, p. 131.
*** Ze leerden er overigens wel meer dan dat. Ook godsdienst en zingen. En aardrijkskunde.
**** In dit geval: het parochie-archief, het archief van de Dochters, het archief van de Inspectie.
***** Bijvoorbeeld omdat ik het gewoon vergeet. Goed daarom dat er zoiets bestaat als Facebook om me eraan te herinneren.

Willemijntje (4)

Een paar maanden na Antonie Arie haalt opnieuw een van Heijst de raadsagenda. Deze keer is het Nicholaas Arie van Heijst en ook hij is voornemens een dochter in te schrijven op de R.K. Huishoudschool in Eersel, Saartje van Heijst met name, geboren op 11 augustus 1936.*

Nicholaas Arie woonde op B 78, naast het protestants kerkje en een end verder van de Huishoudschool vandaan dan Antonie Arie. Maar over een onderzoek wordt in de notulen niet gerept: de vergoeding wordt toegekend en gezien de "financiele toestand van het gezin" gesteld op 44 gulden, te besteden aan een busabonnement.

Maar een busabonnement is niet wat Nicholaas Arie in gedachten heeft. Hij wil een fiets voor zijn dochter en dient opnieuw een verzoek in, nu om een tegemoetkoming tot 60 gulden voor een "tweedehands rijwiel". Ik vermoed dat Louis van de Ven aan de overkant een omafiets had staan voor die prijs en dat van Heijst hoopte dat de gemeente het hele bedrag zou vergoeden.

Dat doet de gemeente niet. Hij krijgt toestemming om in plaats van een busabonnement een fiets te kopen maar meer dan de aanvankelijk toegezegde 44 gulden krijgt hij niet. Zelfs moet hij verklaren "in volgende jaren niet opnieuw een dergelijke aanvraag voor hetzelfde kind te zullen indienen."

Nogal kras dat laatste.  

*Saartje zat er al op; het schooljaar was al begonnen (RHC, A0547, 326c)

Willemijntje

Op 21 juli 1949 diende Antonie Aart van Heijst bij de gemeente Hoogeloon een verzoek in om tegemoetkoming in de kosten van het schoolvervoer van zijn dochter, Wilhelmina Dirkje van Heijst. Willemijntje zou na de vakantie naar de Huishoudschool in Eersel gaan, zo staat te lezen in de notulen van de raadsvergadering van 9 augustus.* Omdat het te ver was om te lopen en een fiets te duur, zou ze met de bus gaan.

Bij de beoordeling van het verzoek van van Heijst, draaide het om artikel 13 van de Lager Onderwijswet van 1920. Ouders van kinderen die naar school gingen buiten hun woonplaats hadden recht op een tegemoetkoming in de vervoerskosten, áls de school in kwestie meer dan vier kilometer van thuis verwijderd was. Vier kilometer. 
Maar zie: "Bij een door de secretaris ingesteld onderzoek is gebleken, dat de afstand van de woning van van Heijst tot aan de R.K. Huishoudschool te Eersel bedraagt 3,3 KM." De van Heijsts kwamen 700 meter te kort. De raad wees het verzoek af.

Ik vraag me wel af waar ze dan precies woonden. Op huisnummer B1, zoveel is bekend. B1 lag ergens aan de Wijer, maar waar. Ter hoogte van het tegenwoordige De Wijer 1? De afstand van de Wijer 1 in Hapert naar Dijk 14 in Eersel, het adres van de (voormalige) R.K. Huishoudschool, bedraagt volgens Google Maps 4,3 kilometer. Volgens Google hadden de van Heijsts hun tegemoetkoming dus moeten krijgen. En ik kan me niet voorstellen dat de bus in 1949 een kortere route had kunnen nemen dan de Google-route anno nu: Provinciale Weg, Hint, Markt, Dijk: klinkt kort maar is heden heus 4,3 (zegge: vier komma drie) kilometer. Dus moeten de van Heijsts wel verderop aan de Wijer hebben gewoond. Ik kom daar nog achter. De archieven passen, maar ik kom daar nog achter. Desnoods vraag ik het iemand.

Wat ik me ook afvraag is of secretaris Fiévez dat onderzoek hoogstpersoonlijk heeft verricht. Per auto misschien. Had hij een auto? Had iemand anders een auto? En had die auto een kilometerteller? Hadden auto's kilometertellers in 1949? Of heeft hij het laten doen? Door landmeetkundigen misschien? Had de gemeente een eigen landmeetkundige afdeling? Kán dat landmeetkundig? Of heeft hij gewoon een kaarsrechte lijn getrokken van de Wijer naar de Dijk, dwars over het veld? Op de Google-map levert dat een afstand op van 3,4 kilometer! Bedóelde artikel 13 het soms hemelsbreed? Nu ik er over nadenk... Maar in dat geval is het me nogal een onderzoek geweest dat de gemeentesecretaris heeft moeten instellen!

Willemijntje ging in Eersel niet alleen de Huishoudschool bezoeken maar ook de lagere school, de "school voor gewoon lager onderwijs", zoals het heet in de notulen. Kan daarmee de Jacobusschool bedoeld zijn, de katholieke meisjesschool, ook aan de Dijk, dus niet ver van de Huishoudschool? Een andere was er immers niet? Of was het huishoudonderricht geintegreerd in het reguliere lager onderwijs en werden beiden gegeven op de Huishoudschool? In het Eerselse Drie-Zalighedenboek heet het: "De NCB stichtte overal op het platteland de huishoudscholen. Ook Eersel kreeg in 1949 dit onderwijs voor meisjes, dat spoedig, ook door de verlenging van de leerplicht met twee jaar een geweldige bloei zou doormaken (..)"** Hoogtij der huishoudscholen. Ik zoek het nog wel eens uit. 

Hoe bijzonder was het intussen, dat een protestants meisje de katholieke huishoudschool bezocht? Moest je wel, als protestantse ouder? Bij gebrek aan een eigen school om de jongedochters voor te bereiden op "hun taak in de samenleving?"*** Of was het Antonie Aart om het even?

Platgetreden was het pad naar de R.K. Huishoudschool in 1949 nog niet: de school bestond nog maar net. Waarschijnlijk was het niet alleen voor Willemijntje pionieren.



* RHC, inventaris A547, nr. 326c
** A. Dams e.a.: Eersel. Duizel. Steensel. Drie Zaligheden, p. 353
*** idem., p. 354